Bugün modern dünyada alışık olduğumuz ürün standartları (TSE, ISO gibi) ve tüketiciyi koruma yasaları, aslında 500 yıl önce Osmanlı topraklarında son derece disiplinli bir şekilde uygulanıyordu. 1502 yılında Sultan II. Bayezid tarafından yürürlüğe konulan Kanunname-i İhtisab-ı Bursa, dünyada belediye hizmetlerini ve ürün kalitesini yasal bir çerçeveye oturtan ilk kapsamlı belgedir. Bu kanunname, Osmanlı’nın ticaret ahlakına ve kaliteye verdiği önemin en büyük kanıtıdır.
Kanunun Çıkış Sebebi: Kaliteyi Korumak
15. yüzyılın sonunda Osmanlı ekonomisinin kalbi Bursa’da atıyordu. Ancak artan ticaret hacmiyle birlikte ürün kalitesinde bazı bozulmalar ve fiyatlarda istikrarsızlıklar baş göstermişti. Sultan II. Bayezid, hem halkın sömürülmesini engellemek hem de Osmanlı ürünlerinin dünya pazarındaki prestijini korumak için bu kanunnameyi hazırlatmıştır. Bu belge, rastgele alınmış bir karar değil; dönemin uzmanları, esnaf temsilcileri ve kadıların uzun süreli istişareleri sonucunda ortaya çıkmış bilimsel bir metindir.
Ekmekten Kumaşa Her Şeyin Standartı
Kanunnamede en çok dikkat çeken unsur, ürünlerin üretim aşamalarından satışına kadar her detayın belirlenmiş olmasıdır. Örneğin, bir ekmeğin hangi gramajda olacağı, içinde ne kadar tuz ve un bulunacağı, fırınların nasıl temiz tutulacağı madde madde yazılmıştır. Sadece gıda değil; tekstil, deri ve ayakkabı gibi sektörlerde de standartlar getirilmiştir. Bir kumaşın kaç telden dokunacağı ve boyasında hangi bitkilerin kullanılacağı dahi bu yasada yer almıştır. Standarda uymayan mal "çürük" sayılır ve satışı yasaklanırdı.
Tüketici Hakları ve Narh Sistemi
Bu kanunname ile "Narh Sistemi" denilen tavan fiyat uygulaması yasal bir zemine oturmuştur. Esnafın kafasına göre fiyat artırması yasaklanmış, her ürünün kar marjı devlet tarafından belirlenmiştir. Böylece zenginle fakir arasında bir denge kurulmuş ve temel ihtiyaç maddelerine herkesin ulaşabilmesi sağlanmıştır. Eğer bir esnaf eksik tartı kullanırsa veya kalitesiz mal satarsa, "Muhtesip" denilen denetçiler tarafından ağır cezalara çarptırılırdı.
Çevreci ve Sosyal Düzenlemeler
Kanunname sadece ticaretle sınırlı kalmamıştır; aynı zamanda bir nevi belediye yasası görevi görmüştür. Hayvan haklarından sokak temizliğine kadar pek çok sosyal kural bu metinde mevcuttur. Örneğin, yük hayvanlarına taşıyabileceklerinden fazla yük vurulması bu kanunla yasaklanmıştır. Ayrıca pazar yerlerinin temiz tutulması ve atıkların nasıl imha edileceği de kurala bağlanmıştır. Bu, Osmanlı’nın şehircilik anlayışının ne kadar ileri olduğunu göstermektedir.
İktisat Tarihindeki Önemi
Kanunname-i İhtisab-ı Bursa, iktisat tarihçileri tarafından dünyadaki ilk "kalite kontrol sistemi" olarak kabul edilir. Batı'da benzer kapsamlı düzenlemelerin ortaya çıkması için yüzyıllar geçmesi gerekecektir. Bu belge, Osmanlı Devleti’nin "nizam-ı alem" (dünya düzeni) idealini, en küçük pazar tezgahına kadar nasıl ulaştırdığının belgesidir.
Günümüze Kalan Miras
Bugün uygulanan ürün denetimleri ve belediye zabıta hizmetlerinin kökeni, 1502 tarihli bu yasaya dayanır. Bu kanunname, dürüst ticaretin sadece vicdani bir mesele değil, aynı zamanda devletin bekası için bir zorunluluk olduğunu hatırlatır. Bursa’da yazılan bu kurallar, kısa sürede tüm imparatorluğa yayılmış ve Osmanlı malının dünyada "en kaliteli mal" olarak tanınmasını sağlamıştır.
Özetle ifade etmek gerekirse; Kanunname-i İhtisab-ı Bursa, sadece bir yasaklar listesi değil; adaleti, kaliteyi ve insan onurunu korumayı amaçlayan bir medeniyet manifestosudur.
Yorum Gönder