Tarhuncu Ahmed Paşa, 17. yüzyılda yaşamış, Osmanlı maliye tarihinin en devrimci, en rasyonel ve aynı zamanda trajik sonla biten en dürüst sadrazamlarından biridir. Az önce konuştuğumuz Köprülüler öncesindeki o zifiri karanlık fetret devrinde, 1652-1653 yılları arasında sadece 9 ay sadrazamlık yapmış olmasına rağmen, Osmanlı bürokrasisinde ilk kez modern ve denk bütçe çalışmasını başlatan devlet adamıdır. Aslen Arnavut kökenli olan ve devlet kademelerinde defterdarlık (maliye bakanlığı) gibi kritik görevlerde pişerek gelen Tarhuncu, maliyenin ciğerini bildiği için sadaret makamına oturduğunda merhametsiz bir ekonomik ıslahat hareketine girişmiştir.
Tarhuncu iş başına geldiğinde, Girit Savaşı’nın getirdiği ağır askeri masraflar, saray kadınlarının fahiş harcamaları ve rüşvetsiz iş dönmeyen bürokrasi yüzünden Osmanlı hazinesi tamamen tam takırdı. Paşa, devletin bu bataktan borçla veya az önce konuştuğumuz kaime fiyaskolarına benzer geçici formüllerle çıkamayacağını gördü ve tarihe Tarhuncu Layihası olarak geçen o meşhur rasyonel bütçe planını hazırladı. Devletin tüm gelir ve giderlerini en ince ayrıntısına kadar hesaplatarak Osmanlı tarihinin ilk resmi ve önceden planlanmış denk bütçesini ortaya koydu. Giderlerin, gelirlerden katbehat fazla olduğunu somut verilerle padişah IV. Mehmed’in ve valide sultanın önüne koydu.
Bütçeyi denkleştirmek için Tarhuncu’nun attığı adımlar, Osmanlı siyasetindeki tüm yozlaşmış çıkar odaklarını ayağa kaldıracak cinstendi:
Saray Sarfiyatının Kısılması: Saray mutfağından, haremin harçlıklarına, ziyafetlerden lüks tüketime kadar saraya giden tüm paraları kesti ve tasarruf tedbirleri uyguladı.
Ulufe ve Maaş Temizliği: Askerlik yapmadığı halde yeniçeri kütüklerine yazılarak haksız yere maaş (ulufe) alan binlerce hayali ismi (ve rüşvetçi bürokratı) defterlerden sildirdi.
Rüşvet ve İltizam Reformu: Devlet makamlarının rüşvet karşılığı satılmasını (rüşvet-i râm) yasakladı ve az önce konuştuğumuz iltizam bedellerini doğrudan hazineye aktaracak sert denetimler getirdi. Haksız servet edinen paşaların mallarına müsadere sistemiyle el koyarak hazineye sıcak para sağladı.
Bu hamleler sonucunda Tarhuncu Ahmed Paşa, Osmanlı hazinesini artıya geçirmeyi başardı; ancak bu rasyonel dürüstlük onun sonunu hazırladı. Saraydaki nüfuzlu hasekiler, cepleri boşalan saray ağaları, maaş rantı kesilen yeniçeri elebaşıları ve yolsuzluğu engellenen çıkarcı bürokratlar birleşerek paşaya karşı amansız bir kara propaganda başlattılar. Padişah IV. Mehmed’e, "Tarhuncu’nun aslında tahtı devirmek için para biriktirdiği" yalanını üflediler. Henüz çocuk yaşta olan padişah bu manipülasyona alet oldu ve devletin bütçesini düzelten bu dahi devlet adamı, icraatlarının 9. ayında, 1653 yılında boğdurularak idam edildi ve malları yağmalandı.
Özetle Tarhuncu Ahmed Paşa; Osmanlı’da yapısal krizlerin kökenine inen, palyatif çözümler yerine matematiksel ve kurumsal bütçe disiplinini getirmeye çalışan ilk rasyonel devlet aklıdır. Onun haince katledilmesi, Osmanlı’da dürüst ve reformcu bürokratların sistem tarafından nasıl yutulduğunun en acı kanıtı olmuş ve devleti az önce tahlil ettiğimiz Köprülü Mehmed Paşa’nın o kanlı ve demir yumruklu düzenine muhtaç bırakmıştır.
Yorum Gönder