Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi bağımsızlığına indirilen en ağır darbelerden biri olan 16 Ağustos 1838 tarihli Baltalimanı Ticaret Antlaşması, devletin kendi pazarındaki rasyonel kontrolünü tamamen kaybetmesine yol açan ve Osmanlı ekonomisini kelimenin tam anlamıyla "baltalayan" rasyonel bir kırılma noktasıdır.
Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın isyanı karşısında rasyonel bir askeri ve diplomatik destek arayışına giren Osmanlı devlet aklı, İngiltere’nin desteğini arkasına alabilmek adına bu antlaşmayı imzalamak zorunda kalmıştır. Ancak bu hamle, kısa vadeli bir siyasi nefes alma sağlasa da, uzun vadede Osmanlı topraklarını Batı endüstrisinin açık pazarı haline getiren rasyonel bir iktisadi çöküşün kapısını aralamıştır.
Baltalimanı Antlaşması'nın Osmanlı ekonomisini çökertme mekanizması şu temel rasyonel başlıklar üzerinden işledi:
Yed-i Vahid (Tekel) Sisteminin Kaldırılması: Osmanlı Devleti, iç piyasadaki hammadde dengesini korumak, yerli esnafı kollamak ve stratejik ürünlerin dışarıya kontrolsüz çıkışını engellemek için "Yed-i Vahid" denilen rasyonel bir tekel sistemi uyguluyordu. Antlaşmayla bu sistem tamamen lağvedildi. İngiliz tüccarlar, Osmanlı topraklarındaki her türlü hammaddeyi hiçbir rasyonel engelle karşılaşmadan, doğrudan üreticiden ucuza kapatıp Avrupa’ya taşıma hakkı elde etti. Bu durum, yerli sanayinin muhtaç olduğu hammaddenin rasyonel düzeyde kuruyup fiyatların fırlamasına yol açtı.
İç Gümrük Vergisi Eşitsizliği: Antlaşmanın getirdiği en rasyonel olmayan ve yıkıcı madde gümrük vergilerindeki adaletsizlikti. Yabancı tüccarlar, ithal ettikleri mallar için %5 giriş vergisi ve %2 iç ticaret vergisi (toplamda %7) öderken; yerli Osmanlı tüccarı bir malı bir şehirden diğerine naklederken %12 iç gümrük vergisi ödemek zorunda bırakıldı. Kendi ülkesinde yabancı meslektaşından daha fazla vergi ödeyen yerli tüccarın, rasyonel bir piyasa rekabeti yürütmesi imkansız hale geldi.
Transit Ticaret Vergilerinin Sıfırlanması: Yabancı malların Osmanlı toprakları üzerinden geçişinde uygulanan transit rasyonel resmi %3’e indirilerek sabitledi. Bu durum, devletin en büyük rasyonel gelir kalemlerinden birini budarken, yabancı sermayenin Ortadoğu ve Asya pazarlarına Osmanlı koridorunu kullanarak zahmetsizce sızmasının önünü açtı.
Sonuç ve Ekonomik Yıkım
Bu rasyonel kırılmaların sahada doğurduğu neticeler tam bir iktisadi felaket oldu. Avrupa’da Sanayi Devrimi ile seri ve ucuz üretilen tekstil, metal ve fabrikasyon ürünleri, gümrük duvarlarının rasyonel olarak indirilmesiyle Osmanlı pazarına çığ gibi aktı. Lonca teşkilatına bağlı, el emeğiyle üretim yapan yerli esnaf (küçük imalathaneler, dokuma tezgahları) bu devasa ve ucuz ithalat dalgası karşısında rasyonel düzeyde rekabet edemeyerek kitleler halinde iflas etti.
Osmanlı İmparatorluğu; kendi fabrikalarını kurup endüstrileşme trenini yakalayacağı yerde, Batı’ya sadece tarım ürünü ve hammadde satan, karşılığında rasyonel olarak işlenmiş mamul mal alan bağımlı bir "yarı-sömürge" ekonomisine dönüştü. Baltalimanı ile bozulan bu rasyonel mali denge, ilerleyen yıllarda devleti Kırım Savaşı ile başlayacak olan devasa dış borçlanma (ve nihayetinde Duyûn-ı Umûmiye) bataklığına sürükleyen en büyük amil oldu.
Kısacası Baltalimanı Ticaret Antlaşması; serbest piyasa masalları altında, bir devletin kendi üreticisini ve iktisadi surlarını kendi eliyle rasyonel düzeyde nasıl yıktığının dünya ekonomi tarihindeki en net, en berrak aynasıdır.
Yorum Gönder