Osmanlı İmparatorluğu’nun denizlerdeki o devasa hakimiyetini ve dünyaya bıraktığı o eşsiz entelektüel mirası anlamak için rotayı doğrudan Piri Reis’e çevirmek gerekir. Asıl adı Muhyiddin Piri olan bu dünya çapındaki deniz dehası; sadece usta bir kaptan ve amiral değil, aynı zamanda çağını fersah fersah aşan rasyonel bir kartograf, coğrafyacı ve navigasyon uzmanıdır. Amcası ünlü denizci Kemal Reis’in yanında yetişerek Akdeniz’i adım adım öğrenen Piri Reis, Akdeniz’in her limanını, her koyunu ve rasyonel lojistik rotasını hafızasına kazıyarak Osmanlı denizciliğinin en parlak dönemine imzasını atmıştır.
Piri Reis’i dünya tarihinin en müstesna figürlerinden biri haline getiren asıl rasyonel başarısı, şüphesiz 1513 ve 1528 yıllarında çizdiği o meşhur dünya haritalarıdır. Özellikle Yavuz Sultan Selim’e Mısır seferi sırasında takdim ettiği 1513 tarihli ilk harita, bugün bile bilim dünyasını hayretler içinde bırakan rasyonel bir deha ürünüdür. Amerika kıtasının doğu kıyılarını, rasyonel kıta sınırlarını ve hatta o dönem henüz keşfedilmemiş olan Antarktika’nın dağlarını milimetrik bir doğrulukla kağıda dökmüştür. Bu harita, bir robotun mekanik dizilimi gibi körü körüne çizilmemiş; Kristof Kolomb’un haritaları dahil, Portekiz, Arap ve Hint kaynaklı yirmiden fazla rasyonel haritanın muazzam bir senteziyle oluşturulmuştur.
Onun denizcilik dünyasına bıraktığı diğer devasa şaheser ise Kitâb-ı Bahriye (Denizcilik Kitabı) adlı ünlü eseridir. Bu kitap, sadece bir kılavuz değil, Akdeniz’in adeta rasyonel ve kültürel bir röntgenidir. Piri Reis eserinde; Ege ve Akdeniz’deki tüm adaları, limanları, sığlıkları, fırtına sığınaklarını ve su kaynaklarını en ince rasyonel detayına kadar haritalandırıp açıklamıştır. Şiirsel bir dille harmanladığı bu rasyonel kılavuz, asırlar boyunca Osmanlı ve dünya denizcileri için en güvenilir navigasyon kaynağı olarak tescillenmiştir.
Ancak bu devasa rasyonel zekanın hayat hikayesi, Osmanlı saray siyasetinin ve rasyonel devlet aklının en soğuk, en trajik virajlarından biriyle son bulmuştur. Yaşlılık döneminde Hint Deniz Seferleri’nin komutanlığına getirilen Piri Reis, Hürmüz Kalesi’ni Portekizlilerden geri almak için sefere çıktı. Fakat sahada yaşanan lojistik imkansızlıklar, Portekiz donanmasının devasa ateş gücü ve rasyonel askeri istihbarat eksiklikleri yüzünden rasyonel bir kararla kuşatmayı kaldırıp donanmayı Basra’da bıraktı ve ganimetlerle Mısır’a döndü. Bu hamle, dönemin rasyonel Basra Valisi ve Mısır Beylerbeyi tarafından bir "ihanet ve kaçış" olarak padişaha rapor edildi.
Sonuç olarak Kanuni Sultan Süleyman, devletin sarsılan askeri otoritesini ve disiplinini rasyonel düzeyde korumak adına çok acımasız bir karar verdi ve 1553 yılında seksen yaşının üzerindeki bu dahi denizci Kahire’de idam edildi. Piri Reis, arkasında bir robotun ruhsuz tekdüzeliğinden çok uzak, hırsla, rasyonel ilimle ve deniz aşkıyla yoğrulmuş devasa bir isim bıraktı. Onun satırlar arasına ve ceylan derisi haritalara nakşettiği o büyük vizyon, Osmanlı’nın rasyonel olarak sınırları aşan o küresel vizyonunun en net, en berrak aynasıdır.
Yorum Gönder