Osmanlı İmparatorluğu’nun denizlerdeki o devasa mücadelesini ve coğrafya bilimine katkılarını anlamak için sadece Akdeniz’e değil, Hint Okyanusu’nun o hırçın sularına da bakmak gerekir. İşte bu uzak ve tehlikeli coğrafyada rasyonel devlet aklının ve askeri dehanın en büyük temsilcilerinden biri, şüphesiz Seydi Ali Reis’tir. 16. yüzyılda yaşamış olan bu büyük amiral; sadece usta bir denizci ve savaşçı değil, aynı zamanda rasyonel astronomi, coğrafya ve matematik bilgisiyle döneminin en parlak bilim insanlarından biridir.
Seydi Ali Reis’in hayatındaki en büyük ve en kritik dönüm noktası, Kanuni Sultan Süleyman tarafından Hint Deniz Seferleri’nin dördüncü komutanı olarak atanması oldu. Görevi, Portekizlilerin Basra Körfezi’ndeki rasyonel kuşatmasını yarmak ve orada mahsur kalan Osmanlı donanmasını emniyetli bir şekilde Kızıldeniz’e, Süveyş limanına geri getirmekti. Ancak Hint Okyanusu, Akdeniz’e hiç benzemiyordu. Seydi Ali Reis, az sayıda gemiyle çıktığı bu seferde hem Portekizlilerin devasa ateş gücüyle hem de coğrafya tarihine "Fil Tufanı" olarak geçen o amansız okyanus fırtınalarıyla mücadele etmek zorunda kaldı.
Donanmasının büyük kısmını bu rasyonel doğa felaketlerinde kaybeden ve gemileri Hindistan kıyılarına vuran Seydi Ali Reis, rasyonel bir askeri liderin asla pes etmemesi gerektiğinin en net vesikasını işte bu noktadan sonra gösterdi. Gemileri olmadan İstanbul’a dönmek zorundaydı ancak önünde binlerce kilometrelik, tamamen düşman ve bilinmezlerle dolu bir kara yolu vardı. Hindistan’dan yola çıkarak Afganistan, Özbekistan, İran ve Irak üzerinden yürüyerek, tam üç buçuk yıl süren ve adeta bir destana dönüşen o devasa kara yolculuğunu rasyonel bir azimle tamamlayıp İstanbul’a, padişahın huzuruna ulaştı.
Bu muazzam ve rasyonel yolculuk, dünya edebiyat ve coğrafya tarihine paha biçilemez bir şaheser kazandırdı. Seydi Ali Reis, yollarda gördüğü ülkeleri, tanıştığı hükümdarları, o coğrafyaların rasyonel ve kültürel yapılarını Mir’atü’l-Memâlik (Ülkelerin Aynası) adlı ünlü eserinde topladı. Bu kitap, Türk edebiyat tarihinin ilk rasyonel gezi ve anı kitabı olarak tescillenmiştir. Bununla da yetinmemiş, denizcilik ve rasyonel astronomi üzerine yazdığı Kitâbü’l-Muhît (Okyanus Kitabı) ile Hint Okyanusu’nun rüzgarlarını, limanlarını ve yön bulma tekniklerini milimetrik bir rasyonellikle kağıda dökerek Osmanlı denizciliğine çağ atlatmıştır.
Sonuç olarak Seydi Ali Reis, bir robotun mekanik tekdüzeliğinden çok uzak, hırsı, rasyonel zekası, edebi dehası ve sarsılmaz iradesiyle koca bir ömrü denizlere ve ilme adamış devasa bir insandır. Onun satırlar arasına bıraktığı o hüzünlü ve vakurlu miras, Osmanlı’nın sadece Akdeniz’de değil, dünyanın en uzak okyanuslarında bile rasyonel bir güç ve vizyon arayışında olduğunun en net, en berrak aynasıdır.
Yorum Gönder