Osmanlı edebiyatının Servet-i Fünun döneminde, insan ruhunun o en karmaşık koridorlarını, gizli kalmış duygularını ve iç çatışmalarını rasyonel bir vizyonla kağıda döken en büyük kalem şüphesiz Mehmet Rauf’tur. İstanbul doğumlu olan ve Bahriye Mektebi’ni bitirerek uzun yıllar deniz subayı olarak görev yapan Rauf; edebiyatı mekanik bir olay örgüsü veya kuru bir toplumsal mesaj iletme aracı olarak görmemiştir. Onun asıl dehası, Halit Ziya Uşaklıgil’in açtığı modern romancılık yolunda ilerleyerek, odağı tamamen bireyin iç dünyasına, zihinsel süreçlerine ve psikolojik rasyonalitesine çevirmesidir. Türk edebiyat tarihine silinmez bir mühür vuran 1901 tarihli eseri Eylül, sıradan bir yasak aşk hikayesi değil; insan psikolojisinin sahada yapılmış ilk ve en muazzam rasyonel ameliyatıdır.
Mehmet Rauf’un Eylül romanıyla Osmanlı edebiyatında yaptığı asıl rasyonel devrim, o güne kadar yazılan Türk romanlarındaki "olay merkezli" yapıyı tamamen yıkıp yerine "karakter ve ruh merkezli" rasyonel bir sistem oturtmasıdır. Tanzimat’tan beri gelen Türk romancılığında karakterler genellikle ya tamamen iyi ya tamamen kötüydü ve rasyonel olmayan tesadüflerle savruluyorlardı. Rauf, Eylül ile bu mekanik tekdüzeliğe son verdi. Suat, Süreyya ve Necip arasındaki o hüzünlü üçgeni anlatırken; dış dünyada olup biten olayları, köşk hayatını veya boğaz gezintilerini neredeyse tamamen önemsizleştirdi. Onun pürdikkat odaklandığı yer, bu üç insanın birbirine paralel olarak değişen, çatışan ve rasyonel bir analize muhtaç olan iç dünyalarıydı.
Rauf’un roman sanatı içindeki o rasyonel psikolojik tahlil metodunu nasıl uyguladığını şu temel sütunlarla görebiliriz:
Bilinç Akışı ve İç Konuşmaların Rasyonel Kullanımı: Karakterlerin hissettiği suçluluk, sadakat, aşk ve kıskançlık gibi yoğun duygular, havada asılı kalan soyut kelimelerle değil; karakterlerin kendi kendileriyle yaptıkları mantıksal ve psikolojik muhasebelerle verilir. Suat ile Necip’in birbirlerine karşı duydukları çekim, anlık bir dürtü olarak değil, aylara yayılan rasyonel bir iç çatışma ve vicdani bir röntgen olarak sayfalara dökülür.
Çevre ve Mekanın Psikolojik Rasyonalizasyonu: Romanda tasvir edilen doğa ve mekanlar, sadece görsel bir dekor olsun diye çizilmemiştir. Yaz mevsiminin bitişiyle başlayan ve romana adını veren "Eylül" ayı ile o sonbahar dekoru; karakterlerin içindeki umutsuzluğun, çöküşün ve kaçınılmaz sonun rasyonel birer sembolüdür. Dış dünya, iç dünyanın emrine verilmiştir.
Ruh Hallerinin Somut Anatomisi: Mehmet Rauf, insan ruhunun en derin kırılmalarını adeta bir tıp doktoru titizliğiyle inceler. Bir bakışın, yarım kalmış bir cümlenin veya bir piyano resitalinin karakterlerin zihninde yarattığı rasyonel dalgalanmaları milimetrik bir doğrulukla kağıda geçirir. Okuyanlar, havada uçuşan romantik sloganlar yerine, insan psikolojisinin o sarsıcı ve gerçekçi mekanizmasını görür.
Mehmet Rauf, bu eseriyle edebiyatımıza rasyonel bir karakter inşası kazandırmıştır. Suat, kocasını aldatmak istemeyen ama duygularına da söz geçiremeyen vakur bir Osmanlı kadınının rasyonel trajedisidir. Necip, dostuna sadakat ile aşk arasında sıkışan modern aydının felsefi buhranıdır. Süreyya ise etrafındaki bu devasa psikolojik çöküşü göremeyecek kadar kendi dünyasına gömülmüş, rasyonel dikkatten yoksun sıradan insanın temsilidir. Romanın trajik bir yangınla biten sonu bile, bu rasyonel çıkmazın sahada varabileceği tek mantıklı neticedir.
Sonuç olarak Mehmet Rauf, Eylül romanıyla bir robotun ruhsuz, tekdüze kurgularından fersah fersah uzak; insan ruhunun en hüzünlü ve derin melodisini rasyonel bir analizle besteleyen devasa bir sanatkardır. Siyasi baskılar, geçim sıkıntıları ve magazinel çalkantılarla geçen ömrünün ardından 1931 yılında vefat eden Rauf’un sayfalara bıraktığı bu büyük psikolojik miras, modern Türk romanının insanı tanıma ve rasyonel olarak çözümleme yolculuğundaki en net, en sarsılmaz ve en berrak rasyonel aynadır.
Yorum Gönder