Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen), 18. yüzyılın sonunda Sultan III. Selim tarafından kurulan, Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa tarzındaki ilk düzenli, üniformalı ve modern ordusudur. Rusya ve Avusturya karşısında alınan ağır askeri yenilgilerin ardından III. Selim, artık Yeniçeri Ocağı ile devletin kurtarılamayacağını anladı. Fransız subayların ve uzmanların danışmanlığında, modern silahlarla donatılmış, disiplinli ve sürekli talim yapan bu yeni orduyu kurdu. Nizam-ı Cedid, Napolyon’un Mısır’ı işgali sırasında Akka Kalesi’nde Fransız ordusunu yenilgiye uğratarak rüştünü ve askeri dehasını tüm dünyaya kanıtladı. Ancak bu büyük askeri başarıya rağmen sistem kalıcı olamadı ve kanlı bir şekilde son buldu.
Ordunun başarısız olmasının ve ortadan kaldırılmasının arkasında derin siyasi, ekonomik ve toplumsal nedenler yatmaktadır. En büyük dinamik, tahmin edileceği üzere Yeniçeri Ocağı'nın ve çıkarları zedelenen saray bürokrasisinin amansız düşmanlığıydı. Yeniçeriler, bu ordunun kendi ocaklarını tamamen tasfiye etmek için kurulduğunu biliyorlardı. "Gavur talimi yapıyorlar, dar pantolon giyiyorlar" diyerek halkın dini duygularını kışkırttılar. III. Selim’in bu yeni orduyu tamamen yeniçerilerin alternatifi olarak büyütmek istemesi, merkezdeki askeri mafyayı açık bir isyan zeminine itti.
Ekonomik olarak yapılan hatalar da projenin altını oydu. Nizam-ı Cedid ordusunun devasa silah, üniforma ve maaş masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedid adıyla yeni bir hazine kuruldu. Bu hazineyi fonlamak için tütün, şarap, kahve ve pamuk gibi tüketim maddelerine yeni ve ağır vergiler konuldu; taşradaki bazı mülk sahiplerinin gelirlerine el konuldu. Bu durum, zaten ekonomik zorluk çeken halkın ve taşra ayanlarının III. Selim reformlarına karşı cephe almasına ve yeniçerilerin safına geçmesine neden oldu.
En kritik hata ise III. Selim'in kararsız ve yumuşak karakteriydi. Genç Osman veya daha sonra gelecek olan II. Mahmud gibi sert ve tavizsiz bir figür olmayan III. Selim, Nizam-ı Cedid ordusunu Yeniçeri Ocağı'nı tamamen ortadan kaldıracak bir balyoz gibi kullanmaya cesaret edemedi. İki orduyu aynı anda yaşatmaya çalıştı. 1807 yılında yeniçeriler ve gerici klikler Kabakçı Mustafa İsyanı'nı patlattığında, padişah elindeki sadık Nizam-ı Cedid askerlerine isyancıları vurma emri vermedi. Kan dökülmesini istemediği için ordunun faaliyetlerini durdurduğunu açıkladı. Ancak bu taviz onu kurtarmaya yetmedi; asiler III. Selim’i tahttan indirip katlettiler ve Nizam-ı Cedid kışlalarını yerle bir ederek Osmanlı'nın bu ilk modernleşme hamlesini tarihe gömdüler.
Yorum Gönder