Duyun-u Umumiye-i Varidat-ı Muhassasa İdaresi, yani kısaca Genel Borçlar İdaresi, Osmanlı İmparatorluğu'nun iflas ettiğini resmen ilan etmesinin ardından, Avrupalı alacaklı devletlerin baskısıyla 1881 yılında kurulan ve devletin en önemli gelir kaynaklarına doğrudan el koyan uluslararası bir mali denetim kurumudur. Bu idarenin kuruluşu, Osmanlı İmparatorluğu'nun sadece ekonomik olarak çöküşü anlamına gelmiyordu; aynı zamanda devletin kendi topraklarında vergi toplama hakkını, yani egemenliğinin en temel unsurunu yabancı devletlerin kontrolüne bırakması demekti. Bu yönüyle Duyun-u Umumiye, Osmanlı'nın siyasi bağımsızlığına indirilmiş en ağır mali darbedir.
Ekonomik egemenliğin kaybedilmesi süreci, aslında 1854 yılındaki Kırım Savaşı’na kadar uzanır. Osmanlı Devleti, tarihinin ilk dış borcunu savaş masraflarını karşılayabilmek adına İngiltere’den almıştı. Savaşın getirdiği mali yükler ve ardından saray harcamaları, plansız yatırımlar ile eski borçların faizlerini kapatmak için alınan yeni borçlar, devleti bir "borç sarmalı" içerisine sürükledi. 1875 yılına gelindiğinde, devlet bütçesinin neredeyse yarısı sadece dış borçların faiz ödemelerine gidiyordu. Dönemin sadrazamı Mahmud Nedim Paşa, devletin artık borç faizlerini ödeyemeyeceğini ilan etti; bu durum tarihe "Ramazan Kararnamesi" (1875) olarak geçti ve Osmanlı'nın mali iflasının ilk resmi itirafı oldu.
Bu iflasın ardından yaşanan 93 Harbi’nin getirdiği devasa askeri harcamalar ve Rusya’ya ödenmesi gereken savaş tazminatı, Osmanlı maliyesini tamamen kilitledi. Avrupalı bankerler ve devletler, alacaklarını tahsil edemeyince II. Abdülhamid yönetimine çok ağır baskılar uygulamaya başladılar. Hem içerideki Galata bankerlerini hem de dışarıdaki Avrupalı alacaklıları memnun etmek ve devletin tamamen iflas bayrağını çekmesini önlemek adına 1881 yılında Muharrem Kararnamesi imzalandı. Bu kararnameyle, borçların yapılandırılması karşılığında Duyun-u Umumiye İdaresi kuruldu.
Duyun-u Umumiye, Osmanlı Devleti içinde adeta bağımsız bir "devlet içinde devlet" gibi yapılanmıştı. İdarenin yönetim kurulu; İngiliz, Fransız, Alman, İtalyan, Avusturyalı ve Osmanlı alacaklılarının temsilcilerinden oluşuyordu ancak ipler tamamen Avrupalı delegelerin elindeydi. Bu kurumun emrinde çalışan memur sayısı, zamanla Osmanlı Maliye Nezareti'nin (Bakanlığı) memur sayısını dahi geride bırakmıştı. İmparatorluğun en garanti ve nakit getiren gelir kaynakları olan tuz ve tütün tekelleri, ipek kozası vergisi, alkollü içki resmi, damga pulları gelirleri ve balık resmi gibi kalemler doğrudan bu idareye bağlandı. Kurum, bu vergileri Osmanlı memurları eliyle değil, kendi kurduğu teşkilatla doğrudan halktan topluyor ve doğrudan Avrupa’daki bankalara aktarıyordu.
Bu sistem, Osmanlı İmparatorluğu'nun modern manada bir ekonomik kalkınma hamlesi yapmasını tamamen imkânsız hale getirdi. Devlet, kendi topraklarında ürettiği tütünün veya tuzun gelirini okul yapmak, orduyu modernize etmek ya da demiryolu döşemek için kullanamıyordu. Yerli tüccar ve köylü, devletin müfettişlerinden ziyade Duyun-u Umumiye’nin silahlı kolcularıyla karşı karşıya kalıyordu; bu durum toplumsal hafızada derin yaralar açtı. Osmanlı’nın iktisadi bağımsızlığını tamamen yok eden bu yapı, imparatorluğun yıkılışına kadar varlığını sürdürdü. Türkiye Cumhuriyeti, Lozan Antlaşması’nda (1923) bu kurumu lağvederek, Osmanlı’dan kalan devasa borç yükünü milliyet esasına göre diğer kopan devletlerle paylaştırmış ve kendi payına düşeni uzun yıllar boyunca titizlikle ödeyerek ekonomik egemenliğini yeniden inşa etmiştir.
Yorum Gönder