Giriş
1954 Guatemala Darbesi, Soğuk Savaş döneminde ABD'nin Latin Amerika'daki en önemli müdahalelerinden biri olarak tarihe geçti.
Bu darbe, demokratik seçimlerle iş başına gelen Jacobo Árbenz hükümetini devirdi ve ülkede 36 yıl sürecek kanlı bir iç savaşın kapılarını araladı. Bu makalede darbenin nedenlerini, sürecini ve sonrasında yaşanan trajedileri kronolojik bir perspektifle ele alacağız.
1. Darbenin Arka Planı: Guatemala'nın "10 Yıllık Baharı"
1944'te Guatemala'da yaşanan "Ekim Devrimi", ülkeyi uzun yıllardır sömüren diktatör Jorge Ubico'yu devirdi.
Bu devrim, Juan José Arévalo'nun başkan seçilmesiyle "10 Yıllık Bahar" olarak anılan bir reform dönemini başlattı.
Arévalo, işçi haklarını güçlendirdi, eğitim ve sağlık sistemlerini iyileştirdi ve komünist partiyi yasallaştırdı.
1951'de Jacobo Árbenz'in başkan seçilmesiyle reformlar daha da radikal bir hal aldı.
Árbenz, toprak reformunu başlatarak büyük toprak sahiplerinin elindeki kullanılmayan arazileri kamulaştırdı ve yoksul köylülere dağıttı.
Bu reform, özellikle United Fruit Company (UFC) gibi Amerikan şirketlerinin çıkarlarını tehdit etti. UFC, Guatemala'nın en büyük toprak sahibiydi ve topraklarının büyük bir kısmını kaybetti.
2. ABD'nin Müdahalesi ve Darbenin Gerçekleşmesi
ABD, Árbenz hükümetini "komünist tehdit" olarak göstererek müdahale etme kararı aldı. CIA, "PBSUCCESS" adlı gizli operasyonu başlattı.
Bu operasyon kapsamında Carlos Castillo Armas liderliğindeki bir isyancı grubu eğitildi ve silahlandırıldı.
Ayrıca, psikolojik savaş taktikleri kullanılarak Guatemala halkı ve ordusu üzerinde baskı oluşturuldu.
18 Haziran 1954'te Castillo Armas, Honduras'tan Guatemala'ya girerek darbe girişimini başlattı.
CIA destekli uçaklar başkent Guatemala City'yi bombaladı ve hükümete karşı propaganda yayınları yapıldı.
Árbenz, ordunun desteğini kaybedince 27 Haziran'da istifa etmek zorunda kaldı. Castillo Armas, ABD'nin desteğiyle iktidarı ele geçirdi.
3. Darbenin Sonuçları: İç Savaş ve İnsan Hakları İhlalleri
Darbenin ardından Guatemala'da demokrasi tamamen çöktü.
Castillo Armas toprak reformunu geri aldı ve United Fruit Company'nin kaybettiği arazileri iade etti.
Muhalifler tutuklandı, işkence gördü ve infaz edildi. Bu baskıcı rejim, 1960'larda solcu gerilla gruplarının ortaya çıkmasına neden oldu.
1960-1996 yılları arasında süren iç savaş, Guatemala'yı derinden yaraladı.
Hükümet güçleri ve gerillalar arasındaki çatışmalarda 200 binden fazla insan hayatını kaybetti.
Özellikle 1980'lerde General Efraín Ríos Montt döneminde Maya halkına yönelik soykırım düzeyinde katliamlar yaşandı. Köyler yakıldı, binlerce insan öldürüldü ve yüz binlerce kişi yerinden edildi.
4. ABD'nin Rolü ve Uluslararası Tepkiler
ABD, iç savaş boyunca Guatemala ordusuna askeri ve mali destek sağladı. CIA, kontrgerilla operasyonlarını yönetti ve insan hakları ihlallerine göz yumdu.
1980'lerde ABD Kongresi, insan hakları ihlalleri nedeniyle askeri yardımı kesme kararı alsa da, gizli operasyonlar devam etti.
Uluslararası toplum, Guatemala'daki insan hakları ihlallerine karşı sessiz kaldı. Ancak 1990'larda Birleşmiş Milletler devreye girerek barış sürecini başlattı.
1996'da imzalanan barış anlaşması, iç savaşı resmen sona erdirdi ve tarihi adalet arayışı için bir komisyon kuruldu.
5. Tarihsel Dersler ve Günümüze Yansımaları
1954 Darbesi, ABD'nin Soğuk Savaş dönemindeki müdahaleci politikalarının en somut örneklerinden biridir. Bu müdahale Guatemala'da demokrasiyi yok etti ve onlarca yıl süren bir şiddet sarmalını başlattı. Günümüzde Guatemala hâlâ bu trajedinin etkilerini yaşıyor. Yoksulluk, eşitsizlik ve siyasi istikrarsızlık, ülkenin en büyük sorunları olmaya devam ediyor.
Sonuç
1954 Guatemala Darbesi, sadece bir ülkenin kaderini değil, Latin Amerika'nın siyasi haritasını da değiştirdi. ABD'nin ekonomik çıkarlarını korumak adına demokratik bir hükümeti devirmesi, binlerce masum insanın hayatına mal oldu. Bu trajedi, uluslararası müdahalelerin yıkıcı sonuçlarını anlamak için önemli bir ders niteliğindedir.
Kaynaklar:
Yorum Gönder